مسعود باهنر، راهنمای رسمی گردشگری و فعال حوزه معرفی و توسعه گردشگری شهرستان خواف در استان خراسان رضوی، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا اظهار کرد: حدود ۱۵ سال است که با علاقه و انگیزه در مسیر معرفی ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی، طبیعی و مردمشناختی خواف فعالیت میکنم و تلاش داشتهام این شهرستان را از یک منطقه کمتر شناختهشده به مقصدی قابل توجه برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کنم.
او با بیان اینکه فعالیتهایش تنها به معرفی آثار تاریخی محدود نبوده است، افزود: طراحی و اجرای برنامههای گردشگری، همراهی و راهنمایی گروههای گردشگری، معرفی روستاها و جاذبههای کمتر شناختهشده، همکاری با آژانسها و فعالان گردشگری، معرفی اقامتگاههای بومگردی و بهرهگیری از ظرفیت موسیقی، غذا و آیینهای محلی برای خلق تجربهای متفاوت از سفر، بخشی از فعالیتهای من بوده است.
این راهنمای گردشگری با اشاره به فعالیت در دیگر مقاصد استان خراسان رضوی از جمله مشهد، تربتحیدریه، رشتخوار، تایباد، تربتجام، گناباد و نیشابور تصریح کرد: با وجود مشکلات اقتصادی، نبود درآمد ثابت، محدودیت امکانات و دشواری فعالیت مستقل در حوزه گردشگری، مسیر معرفی ظرفیتهای این منطقه را ادامه دادهام؛ زیرا گردشگری برای من صرفاً یک شغل نیست، بلکه علاقه، مسئولیت فرهنگی و بخشی از هویت و زندگیام محسوب میشود.

موسیقی مقامی؛ صدای هویت فرهنگی خواف
باهنر در ادامه به جایگاه موسیقی محلی در فرهنگ مردم خواف اشاره کرد و گفت: موسیقی در این منطقه تنها یک هنر یا وسیله سرگرمی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردم به شمار میرود. موسیقی مقامی روایتگر شادیها، اندوهها، باورها، عشق، عرفان، تاریخ و تجربههای نسلهای گذشته است.
او دوتار و دایره را از سازهای شاخص منطقه دانست و افزود: نمیتوان درباره موسیقی خواف صحبت کرد و نام استاد زندهیاد عثمان محمدپرست را نادیده گرفت. این هنرمند با دوتارنوازی و هنر بینظیر خود، موسیقی خواف را در سطح ملی و بینالمللی معرفی کرد. استادان و هنرمندان پیشکسوت دیگری نیز در حفظ و انتقال این میراث نقش ارزشمندی داشتهاند.
این فعال گردشگری با تأکید بر اینکه هنرمندان موسیقی مقامی سفیران فرهنگی خواف هستند، اظهار کرد: صدای دوتار میتواند بدون نیاز به توضیحات فراوان، بخشی از هویت و اصالت مردم منطقه را به گردشگران منتقل کند. با این حال، علاقه جوانان به این موسیقی باید با آموزش، حمایت و ایجاد فرصتهای اجرایی همراه شود.
او پیشنهاد کرد اجرای زنده موسیقی مقامی در اقامتگاههای بومگردی، بناهای تاریخی، جشنوارهها و برنامههای گردشگری بهصورت مستمر دنبال شود و زمینه آموزش دوتار و حمایت اقتصادی از هنرمندان فراهم آید.
باهنر همچنین معرفی و استمرار جشنوارههایی مانند «نغمههای خواف» در تقویم رویدادهای گردشگری کشور را فرصتی برای شناساندن این میراث دانست و تأکید کرد: مهمتر از ثبت یک رویداد، استمرار آن و بهرهمندی واقعی هنرمندان از نتایج برگزاری آن است.

ضرورت ثبت روایتهای شفاهی و آیینهای بومی
این راهنمای گردشگری با اشاره به غنای فرهنگ شفاهی خواف بیان کرد: بخش مهمی از تاریخ اجتماعی این منطقه در حافظه سالمندان، استادان محلی، کشاورزان و خانوادههایی باقی مانده که نسلبهنسل در این سرزمین زندگی کردهاند. قصههای روستاها، روایتهای مربوط به قناتها، کشاورزی، خشکسالی، مهاجرت، سفر، دامداری، شخصیتهای تاریخی و باورهای مذهبی، بخشی از این گنجینه هستند.
او آیین «الله بده تو باران» را از نمونههای قابل توجه فرهنگ بومی منطقه برشمرد و گفت: در زمان خشکسالی، مردم با مشارکت یکدیگر مراسمی برگزار میکردند، اشعار بارانخواهی میخواندند و با تهیه و تقسیم غذای نذری از خداوند طلب باران میکردند. این آیین نشاندهنده پیوند عمیق زندگی مردم با طبیعت، کشاورزی و همبستگی اجتماعی است.
باهنر افزود: ضربالمثلها و اصطلاحات گویش خوافی، اشعار محلی، ترانههای کار و روایتهای خانوادگی نیز از بخشهای مهم فرهنگ شفاهی منطقه هستند. باید از سالمندان و راویان محلی مصاحبههای صوتی و تصویری تهیه شود تا این گنجینه با گذر زمان از بین نرود.

فرهنگ زندگی مردم؛ ظرفیتی برای گردشگری تجربهمحور
او درباره ویژگیهای مردمشناختی خواف اظهار کرد: فرهنگ مردم این منطقه را باید در پیوند با اقلیم، تاریخ، جغرافیا و شیوه زندگی آنان شناخت. پوشاک سنتی زنان و مردان، غذاهای بومی متناسب با محصولات کشاورزی و شرایط اقلیمی، مهماننوازی، معماری سنتی و مناسبات اجتماعی، مجموعهای از عناصر ارزشمند هویت فرهنگی خواف را تشکیل میدهند.
این فعال گردشگری با اشاره به استفاده از خشت و گل، دیوارهای ضخیم، حیاطهای مرکزی و فضاهای متناسب با شرایط آبوهوایی در معماری خانههای قدیمی منطقه گفت: غذاهای مبتنی بر گندم، حبوبات، لبنیات و محصولات محلی نیز بخشی از سفره سنتی مردم هستند و زعفران خواف ظرفیت ویژهای برای معرفی تجربههای خوراک و گردشگری کشاورزی دارد.
او ادامه داد: پیوندهای خانوادگی، همیاری همسایگان، احترام به بزرگان و مشارکت مردم در فعالیتهای کشاورزی و مراسم شادی و سوگواری از ویژگیهای مهم مناسبات اجتماعی منطقه است.
باهنر معتقد است گردشگر نباید تنها تماشاگر آثار تاریخی باشد، بلکه باید بتواند غذای محلی بچشد، با پوشاک و فرهنگ بومی آشنا شود، موسیقی محلی بشنود و زندگی مردم را از نزدیک تجربه کند.

هر روستای خواف میتواند یک مقصد گردشگری مستقل باشد
این راهنمای گردشگری با اشاره به تنوع فرهنگی و آیینی روستاهای شهرستان خواف گفت: هر شهر و روستا علاوه بر هویت مشترک منطقه، ویژگیها، خاطرات، آداب، گویشها، غذاها و سنتهای خاص خود را دارد.
او افزود: نشتیفان علاوه بر آسبادهای تاریخی، به دلیل شیوه زندگی مردم در ارتباط با باد، کشاورزی و محیط طبیعی اهمیت دارد. سنگان نیز از نظر پیشینه تاریخی و فرهنگی، صنایع دستی، زندگی اجتماعی و پیوند مردم با محیط طبیعی و فعالیتهای اقتصادی قابل بررسی است.
باهنر مدرسه تاریخی غیاثیه خرگرد و مسجد تاریخی ملک زوزن را از دیگر ظرفیتهای مهم گردشگری فرهنگی منطقه دانست و بیان کرد: در کنار این آثار، آیینهای خانوادگی، مراسم عروسی، پوشاک، غذاها، موسیقی و شیوههای مهماننوازی روستاهای مختلف میتوانند تنوع فرهنگی خواف را به گردشگران معرفی کنند.
او پیشنهاد کرد مسیرهای گردشگری موضوعی شامل مسیر موسیقی مقامی، آسبادها و معماری بومی، غذاهای محلی، زعفران و کشاورزی و آیینها و فرهنگ روستایی طراحی شود.
به گفته او، چنین برنامههایی علاوه بر معرفی فرهنگ منطقه، میتوانند برای راهنمایان گردشگری، هنرمندان، زنان روستایی، تولیدکنندگان صنایع دستی و صاحبان اقامتگاههای بومگردی فرصتهای اقتصادی ایجاد کنند.

میراث ناملموس خواف در معرض فراموشی است
باهنر با هشدار درباره احتمال فراموشی بخشی از سنتها و آیینهای قدیمی خواف اظهار کرد: قصهها و افسانههای محلی، ضربالمثلها، مقامهای موسیقی، شیوههای قدیمی آوازخوانی، آیینهای عروسی، بازیهای بومی، پوشاک سنتی، غذاهای محلی، روشهای سنتی کشاورزی، آیینهای بارانخواهی و هنرهای دستی از جمله عناصر میراث ناملموسی هستند که نیازمند ثبت و مستندسازیاند.
او افزود: یکی از نگرانیهای جدی این است که با درگذشت هر هنرمند پیشکسوت یا سالمند آگاه به فرهنگ بومی، ممکن است بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی خواف نیز از دست برود.
این فعال گردشگری اجرای طرح جامع شناسایی و ثبت میراث ناملموس شهرستان، تهیه مستندهای صوتی و تصویری از سالمندان و هنرمندان، ایجاد آرشیو دیجیتال فرهنگ و مردمشناسی خواف، برگزاری جشنوارههای مستمر، تقویت آموزش میراث فرهنگی در مدارس و حمایت از استادان پیشکسوت را از اقدامات ضروری در این زمینه دانست.
او تأکید کرد: حفظ میراث فرهنگی زمانی موفق خواهد بود که مردم محلی خود را در آن سهیم بدانند و از نظر اقتصادی و اجتماعی نیز از آن بهرهمند شوند.

خواف ظرفیت طراحی تورهای تخصصی و تجربهمحور را دارد
باهنر درباره مهمترین ظرفیتهای گردشگری شهرستان خواف گفت: این منطقه را نمیتوان تنها با یک یا دو جاذبه معرفی کرد؛ آسبادهای نشتیفان، مدرسه غیاثیه خرگرد، مسجد ملک زوزن، مسجد جامع سنگان، کوشک تاریخی سلامی، خانههای تاریخی، موزه مردمشناسی، مزارها و محوطههای تاریخی، مزارع زعفران، موسیقی مقامی، پوشاک سنتی و زندگی روستایی، بخشی از ظرفیتهای متنوع این شهرستان هستند.
او با بیان اینکه خواف قابلیت طراحی تورهای یکروزه تا پنجروزه و همچنین سفرهای فرهنگی و تجربهمحور برای گردشگران خارجی را دارد، افزود: این شهرستان باید در کنار مشهد، تربتحیدریه، رشتخوار، تایباد و دیگر مقاصد شرق و جنوب خراسان رضوی، جایگاه مشخصی در برنامههای گردشگری استان داشته باشد.

نباید مسئولیت معرفی خواف بر دوش چند فرد علاقهمند باشد
این راهنمای رسمی گردشگری یکی از مشکلات اصلی توسعه گردشگری خواف را فاصله میان ظرفیتهای موجود و میزان بهرهبرداری از آنها دانست و گفت: ضعف معرفی مستمر و هدفمند شهرستان در سطح ملی، کمبود زیرساختهای گردشگری، محدودیت امکانات حملونقل و اطلاعرسانی، نیاز به توسعه خدمات اقامتی و پذیرایی و کمبود برنامههای فرهنگی مستمر از جمله موانع توسعه گردشگری منطقه هستند.
او با اشاره به مشکلات معیشتی راهنمایان گردشگری تصریح کرد: راهنمایان بهعنوان یکی از حلقههای اصلی زنجیره گردشگری، با نبود درآمد پایدار، فصلی بودن فعالیتها، محدودیت فرصتهای شغلی و دشواری همکاری با برخی مجموعهها مواجهاند.
باهنر ادامه داد: نباید تمام مسئولیت معرفی یک شهرستان بر دوش چند فرد علاقهمند و دلسوز باشد. توسعه گردشگری نیازمند برنامهریزی، بودجه، همکاری دستگاههای اجرایی، مشارکت بخش خصوصی و حمایت واقعی از فعالان این حوزه است.
او از مسئولان شهرستان و استان خواست راهنمایان رسمی گردشگری را بهعنوان سرمایه انسانی و فرهنگی منطقه به رسمیت بشناسند و از توان و تجربه آنها در برنامهریزیهای گردشگری استفاده کنند.
لزوم حمایت عملی از فعالان گردشگری و کسبوکارهای محلی
این فعال گردشگری در تشریح انتظارات خود از مسئولان میراث فرهنگی و مدیران استان گفت: گردشگری خواف باید از فعالیتهای پراکنده و مقطعی خارج شود و به یک برنامه جدی و مستمر تبدیل شود.
او حمایت عملی از راهنمایان رسمی گردشگری، اختصاص بودجه مشخص برای معرفی خواف در نمایشگاهها و رسانهها، حمایت از تورهای ورودی، همکاری با آژانسهای گردشگری، توسعه زیرساختهای اقامتی، پذیرایی و حملونقل و پشتیبانی از اقامتگاههای بومگردی و کسبوکارهای محلی را ضروری دانست.
باهنر همچنین بر ضرورت مستندسازی میراث ناملموس روستاها، برگزاری مستمر جشنوارههای موسیقی، غذا، صنایع دستی و بازیهای بومی، استفاده از راهنمایان بومی در برنامههای رسمی بازدید از آثار تاریخی و حمایت از هنرمندان پیشکسوت تأکید کرد.
«خواف را باید دید»؛ فراتر از یک شعار گردشگری
باهنر در پایان با اشاره به حدود ۱۵ سال فعالیت خود برای معرفی گردشگری خواف گفت: در این سالها گاهی با امکانات شخصی و بدون پشتوانه مالی مشخص برای برگزاری یک تور، معرفی یک اثر تاریخی، جذب گردشگر یا شناساندن یک روستا تلاش کردهام. برای من ارزشمند بوده است که گردشگران از نقاط مختلف ایران و حتی کشورهای دیگر به خواف سفر کنند و با خاطرهای خوب از مردم، فرهنگ و تاریخ این منطقه بازگردند.
او افزود: خواف تنها یک شهرستان در نقشه جغرافیایی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران است؛ سرزمینی که صدای دوتارش، عظمت آثار تاریخی، اصالت آیینها، مهماننوازی مردم و ظرفیتهای طبیعی و کشاورزی آن میتواند این منطقه را به یکی از مقاصد ارزشمند گردشگری کشور تبدیل کند.
این راهنمای گردشگری ابراز امیدواری کرد با حمایت از فعالان این حوزه، راهنمایان گردشگری دغدغه معیشت نداشته باشند، هنرمندان محلی از هنر خود درآمد پایدار کسب کنند، جوانان برای حفظ فرهنگ بومی انگیزه داشته باشند و گردشگری به یکی از منابع مهم اشتغال و رونق اقتصادی شهرستان تبدیل شود.
باهنر در پایان با تأکید بر ادامه فعالیتهای خود برای معرفی این منطقه خاطرنشان کرد: «خواف را باید دید»؛ نه فقط برای دیدن آثار تاریخی، بلکه برای شنیدن نغمههایش، شناخت مردمش، چشیدن طعم غذاهایش و لمس اصالت فرهنگی سرزمینی که هر گوشه آن داستانی برای گفتن دارد.
انتهای پیام/
نظر شما